Akromioplastyka Zabieg operacyjny (zwykle artroskopowy) polegający na wyrównaniu i usunięciu fragmentu wyrostka barkowego łopatki. Ma na celu zwiększenie przestrzeni w stawie i wyeliminowanie ucisku na ścięgna stożka rotatorów – według dawnych teorii miało to poprawiać funkcję oraz zmniejszać ryzyko ponownego uszkodzenia stożka rotatorów, obecnie wydaje się, że teoria ta nie znajduje potwierdzenia, a akromioplastykę wykonuje się coraz rzadziej, często tylko w bocznej części wyrostka barkowego.
Anatomiczna endoproteza barku Rodzaj protezy stawu ramiennego, która odwzorowuje naturalną budowę stawu (sztuczna głowa zastępuje głowę kości ramiennej, a nowa panewka – panewkę łopatki). Stosowana głównie w przypadkach zaawansowanych zmian zwyrodnieniowych przy zachowanej sprawności mięśni stożka rotatorów.
Artroskopia barku Małoinwazyjna procedura chirurgiczna, podczas której lekarz wprowadza do wnętrza stawu kamerę (artroskop) oraz miniaturowe narzędzia przez niewielkie nacięcia w skórze. Pozwala na precyzyjną, ostateczną diagnostykę i naprawę uszkodzonych struktur.
Atrofia mięśniowa Zanik tkanki mięśniowej (np. mięśnia nadgrzebieniowego), często wynikający z długotrwałego unieruchomienia barku, bólu ograniczającego ruch lub uszkodzenia nerwów zaopatrujących dany mięsień. Może także występować w długotrwałym uszkodzeniu stożka rotatorów.
B
Blokada stawu Iniekcja leku (zazwyczaj sterydowego o działaniu przeciwzapalnym połączonego ze środkiem znieczulającym) bezpośrednio w okolicę objętą stanem zapalnym. Ma na celu szybkie uśmierzenie silnego bólu.
Bruzda międzyguzkowa Wąski kanał na przedniej powierzchni kości ramiennej, pomiędzy guzkiem mniejszym i większym kości ramiennej, w którym przebiega ścięgno głowy długiej bicepsa w swojej pochewce. Jest to bardzo częste miejsce powstawania bolesnych stanów zapalnych i podrażnień.
Bursa (Kaletka podbarkowa) Mały zbiornik lub „woreczek” wypełniony płynem, który pełni funkcję „poduszki” zmniejszającej tarcie między kośćmi a ścięgnami w barku, a dokładnie w przestrzeni podbarkowej. Jej zapalenie jest jedną z częstych przyczyn bólu.
C
Cieśń podbarkowa (Zespół ciasnoty) Stan, w którym dochodzi do zwężenia przestrzeni między wyrostkiem barkowym a głową kości ramiennej, co prowadzi do drażnienia i potencjalnie uszkadzania ścięgien stożka rotatorów. Jest to historyczna teoria bólu, obecnie raczej zastępowana określeniem ból z przestrzeni podbarkowej (subacromial pain).
Czynnik wzrostu (PRP) Osocze bogatopłytkowe pozyskiwane z krwi pacjenta, podawane w formie zastrzyku. Stymuluje naturalne procesy regeneracyjne uszkodzonych ścięgien i tkanek miękkich barku. Zgodnie z podstawami naukowymi osocze bogatopłytkowe powinno działać regenerująco na tkanki, taże możliwy jest efekt przeciwbólowy. Jest to medycyna przyszłości, wymagająca jeszcze badań i modyfikacji, gdyż jej realny wpływ na wyniki kliniczne jest udowodniony tylko w kilku chorobach ortopedycznych.
Ć
Ćwiczenia ekscentryczne Specyficzny rodzaj treningu rehabilitacyjnego, w którym mięsień wydłuża się, będąc jednocześnie w stanie napięcia. Są uznawane za „złoty standard” w leczeniu przewlekłych zmian zwyrodnieniowych ścięgien (tendinopatii) barku.
D
Deficyt rotacji wewnętrznej (GIRD) Częste u sportowców rzucających ograniczenie zakresu ruchu rotacji wewnętrznej w stawie ramiennym (wynikające z przykurczu tylnej torby stawowej), co może prowadzić do wtórnych uszkodzeń obrąbka stawowego.
Dyskineza łopatki Zaburzenie prawidłowego rytmu i ustawienia łopatki podczas ruchu ramienia. Nieprawidłowa praca łopatki jest częstym podłożem problemów z barkiem. Ostatnio często zastępuje się to stwierdzeniem – zmieniony ruch łopatki (scapulothoracic abnormal movement).
E
Entezopatia Zmiany przeciążeniowe i zwyrodnieniowe w miejscu przyczepu ścięgna do kości. W barku najczęściej dotyczy przyczepów mięśni stożka rotatorów.
F
Fala uderzeniowa (ESWT) Zabieg fizykoterapeutyczny wykorzystujący fale akustyczne o wysokiej energii. Skuteczna zwłaszcza w leczeniu zwapnień w ścięgnach barku oraz przewlekłych stanów zapalnych lub degeneracji ściegien.
Faza zamrażania Pierwszy z trzech etapów choroby „zamrożonego barku”. Charakteryzuje się narastającym, bardzo silnym bólem (często nocnym) i stopniową utratą zakresu ruchu w stawie.
Fizjoterapia uroginekologiczna (w kontekście postawy) Choć rzadziej kojarzona z barkiem, praca nad postawą i dnem miednicy wpływa na stabilizację tułowia, co może być fundamentem dla prawidłowej pracy kręgosłupa i wtórnie stabilizacji łopatek.
G
Głowa długa tricepsa Część mięśnia trójgłowego ramienia, która ma swój przyczep na łopatce, a dokładnie w okolicy dolnego bieguna panewki. Pełni ważną rolę w stabilizacji stawu ramiennego od dołu i wspomaga ruchy przywodzenia kończyny.
Guzek większy kości ramiennej Wyniosłość kostna na górnej części kości ramiennej, do której przyczepiają się kluczowe mięśnie barku (nadgrzebieniowy, podgrzebieniowy i obły mniejszy), czyli tylno-górne część stożka rotatorów.
H
Hipertermia (w fizjoterapii) Metoda leczenia ciepłem, która dociera do głęboko położonych tkanek barku, poprawiając ich ukrwienie i przyspieszając metabolizm komórkowy w procesie gojenia.
I
Iniekcja dostawowa Podanie leku (np. kwasu hialuronowego lub osocza) bezpośrednio do jamy stawu ramiennego w celu poprawy jego ruchomości lub redukcji stanu zapalnego. Istotne jest bardzo racjonalne stosowanie tej metody leczenia tylko w wybranych przypadkach.
Izometria Rodzaj ćwiczeń wzmacniających, w których mięsień napina się bez zmiany swojej długości (bez ruchu w stawie). Bezpieczny etap wczesnej rehabilitacji barku.
J
Jałowa martwica głowy kości ramiennej Poważne schorzenie wynikające z zaburzenia dopływu krwi do kości, co prowadzi do obumierania tkanki kostnej, jej zapadania się i ostatecznie zniszczenia struktury stawu.
Jonoforeza Zabieb fizykalny polegający na wprowadzeniu leku przeciwzapalnego przez skórę za pomocą sił pola elektrycznego.
K
Kinesiotaping (Plastrowanie dynamiczne) Metoda wspomagająca leczenie polegająca na naklejaniu specjalnych, elastycznych taśm. Pomagają one odciążyć napięte mięśnie, poprawić krążenie limfy i zmniejszyć obrzęk w okolicy barku lub łokcia. Terapia skuteczna, choć do dzisiaj dokładny mechanizm działania nie jest jeszcze poznany.
Kinezyterapia Leczenie ruchem. Podstawowa forma rehabilitacji barku, obejmująca ćwiczenia rozciągające, wzmacniające i stabilizujące.
Konflikt wewnętrzny barku Patologia spotykana najczęściej u sportowców rzucających (siatkarze, piłkarze ręczni), polegająca na ucisku ścięgien stożka rotatorów o tylno-górny brzeg panewki podczas maksymalnego zamachu ręką, co może skutkować uszkodzeniem obrąbka i częściowym uszkodzeniem stożka rotatorów.
Krioterapia Leczenie zimnem (miejscowe lub ogólnoustrojowe). W ortopedii barku stosowane głównie w celu zmniejszenia obrzęku i uśmierzenia ostrego bólu po urazach lub operacjach, raczej w formie łagodnego chłodzenia po świeżych urazach lub operacjach.
L
Labrum (Obrąbek stawowy) Chrzęstny pierścień otaczający panewkę łopatki. Pogłębia staw i stabilizuje głowę kości ramiennej. Jego uszkodzenie (np. typu Bankarta lub SLAP) powoduje ból i poczucie „uciekania” barku.
Laseroterapia wysokoenergetyczna Metoda fizykoterapii, która działa przeciwbólowo i biostymulująco na głęboko położone struktury stawu ramiennego.
Ł
Łopatka skrzydlata Deformacja polegająca na odstawaniu przyśrodkowego brzegu łopatki od klatki piersiowej, najczęściej wynikająca z osłabienia mięśnia zębatego przedniego.
M
Mięsień nadgrzebieniowy Najczęściej ulegający uszkodzeniom mięsień stożka rotatorów. Ze względu na swoje położenie i budowę – najczęściej ulega zmianom degeneracyjnym, a wiec procesom osłabiającym ścięgno. Odpowiada za inicjację ruchu odwodzenia ramienia (podnoszenia ręki bokiem).
Mięsień naramienny Największy i najbardziej powierzchowny mięsień okolicy barku, który nadaje mu charakterystyczny kształt. Odpowiada za unoszenie ramienia w niemal wszystkich kierunkach.
Mięsień obły mniejszy Jeden z czterech mięśni tworzących stożek rotatorów. Jego głównym zadaniem jest rotacja zewnętrzna ramienia oraz stabilizacja głowy kości ramiennej w panewce.
Mięsień podłopatkowy Duży mięsień znajdujący się na przedniej powierzchni łopatki, odpowiedzialny za rotację wewnętrzną ramienia i stabilizację. Stanowi przednią ścianę stawu łopatkowo-ramiennego i generuje ok. 50% siły całego stożka rotatorów.
MRI (Rezonans magnetyczny) barku Bardzo dokładne badanie obrazowe, pozwalające uwidocznić nie tylko kości, ale przede wszystkim tkanki miękkie: ścięgna, mięśnie, więzadła i obrąbek stawowy.
Mulligan (koncepcja) Metoda terapii manualnej, która polega na połączeniu mobilizacji stawu wykonywanej przez fizjoterapeutę z aktywnym, bezbolesnym ruchem pacjenta.
N
Nerw pachowy Kluczowy nerw przebiegający w bliskim sąsiedztwie stawu ramiennego. Jego uszkodzenie (np. przy zwichnięciu barku) prowadzi do niedowładu mięśnia naramiennego i problemów z uniesieniem kończyny.
Neuromobilizacje Specjalistyczne techniki manualne mające na celu przywrócenie prawidłowej przesuwalności (ślizgu) nerwów względem mięśni i kości.
Niestabilność stawu ramiennego Stan, w którym głowa kości ramiennej nadmiernie przemieszcza się względem panewki, co może prowadzić do podwichnięć lub całkowitych zwichnięć barku, a dokładniej stawu łopatkowo-ramiennego (w polskiej literaturze zwanego umownie stawem ramiennym).
Neuropatia nerwu nadłopatkowego Ucisk lub uszkodzenie nerwu, co objawia się bólem w okolicy grzbiatowej barku oraz osłabieniem i zanikiem mięśni nad- i podgrzebieniowego.
O
Odwrócona endoproteza barku Specyficzny typ endoprotezy barku, w którym „zamienia się miejscami” głowę z panewką („kula” znajduje się w tej endoprotezie po stronie łopatki). Stosowana u pacjentów z całkowicie zniszczonymi ścięgnami stożka rotatorów, a funkcję unoszenia kończyny przejmuje mięsień naramienny.
Osteofity Wyrośla kostne powstające na krawędziach stawu w wyniku procesów zwyrodnieniowych. Mogą ograniczać ruchomość i drażnić okoliczne tkanki miękkie.
Osteoartroza (lub prościej artroza) Choroba zwyrodnieniowa stawu ramiennego, polegająca na przedwczesnym zużyciu chrząstki stawowej głowy kości ramiennej i panewki łopatki, co skutkuje bólem i sztywnością.
P
Panewka łopatki Płytkie wgłębienie na łopatce, które wraz z głową kości ramiennej tworzy staw ramienny. Kulka – czyli głowa kości ramiennej obraca się w tym wgłębieniu, czyli w panewce.
Podwichnięcie stawu Niepełne „rozdzielenie” powierzchni stawowych (głowa częściowo wysuwa się z panewki, ale nie traci z nią kontaktu całkowicie). Często spotykane u pacjentów z wiotkością więzadeł lub po udarach.
Pochewka ścięgna bicepsa Osłonka, w której biegnie ścięgno głowy długiej mięśnia dwugłowego ramienia. Jej zapalenie często współistnieje z uszkodzeniami stożka rotatorów.
Propriocepcja Czucie głębokie, czyli świadomość położenia własnej kończyny w przestrzeni bez patrzenia na nią. Trening propriocepcji jest kluczowy po urazach zarówno kończyny górnej jak i dolnej.
R
Rehabilitacja pooperacyjna Specjalistyczny program ćwiczeń i zabiegów mający na celu przywrócenie sprawności operowanego stawu po zabiegach takich jak szycie rotatorów barku czy artroskopia łokcia.
Rotatory (Stożek rotatorów) Grupa czterech mięśni (nadgrzebieniowy, podgrzebieniowy, podłopatkowy, obły mniejszy), które trzymają (stabilizują) głowę kości ramiennej w panewce i umożliwiają rotację ramienia.
Rytm łopatkowo-ramienny Precyzyjna, skoordynowana współpraca łopatki i kości ramiennej podczas unoszenia ręki. Zaburzenie tego rytmu jest jedną z przyczyn przewlekłego bólu barku.
S
SLAP (uszkodzenie) Specyficzny rodzaj uszkodzenia górnej części obrąbka stawowego w miejscu, gdzie przyczepia się ścięgno bicepsa. Częsty uraz u sportowców, osób pracujących z rękami nad głową oraz pacjentów po dużych urazach barku, ale zdecydowanie zbyt często mylnie rozpoznawany w badaniach obrazowych – wynika to z wielu odmian anatomicznych obrąbka w tej okolicy – diagnostyka tego uszkodzenia jest dosyć trudna, konieczne jest przeanalizowanie wszystkich aspektów badania pacjenta.
Staw mostkowo-obojczykowy Jedyny punkt, w którym kończyna górna łączy się z centralnym szkieletem (klatką piersiową, a dokładnie z mostkiem).
Stenoza kanału nerwu nadłopatkowego Zwężenie naturalnej szczeliny, przez którą przechodzi nerw nadłopatkowy. Może prowadzić do jego ucisku, co objawia się tępym bólem tyłu barku i zanikiem mięśni okolicy łopatki, a dokładnie mięśnia nad i/lub podgrzebieniowego.
Synowit (Synovitis) Zapalenie błony maziowej wyściełającej staw, objawiające się wysiękiem (płynem w stawie), obrzękiem i ociepleniem okolicy barku lub łokcia.
Ś
Ścięgno głowy długiej bicepsa Struktura przechodząca przez wnętrze stawu ramiennego. Może być źródłem bólu w okolicy przedniej barku w wyniku przeciążeń lub niestabilności.
T
Tendinopatia Termin określający ból i dysfunkcję ścięgna, wynikający z procesów zwyrodnieniowych lub mikrourazów ścięgna, przyczyna np. łokcia tenisisty.
Tendinoza (Tendinosis) Proces degeneracyjny (zwyrodnieniowy) ścięgna, będący skutkiem przeciążeń. W przeciwieństwie do ostrego zapalenia, wymaga dłuższego leczenia ukierunkowanego na odbudowę prawidłowej struktury ścięgna.
TENS (Elektrostymulacja) Zabieg fizykoterapeutyczny wykorzystujący prądy o niskiej częstotliwości do blokowania sygnałów bólowych płynących z barku do mózgu.
Terapia manualna Techniki stosowane przez fizjoterapeutę (mobilizacje, manipulacje), mające na celu przywrócenie prawidłowej ruchomości stawów i elastyczności tkanek miękkich.
Termolezja (Ablacja) Małoinwazyjny zabieg polegający na czasowym wyłączeniu przewodzenia bólu w nerwach czuciowych barku za pomocą prądu o wysokiej częstotliwości (ciepła).
Test Jobe’a Jeden z najbardziej znanych testów klinicznych stosowanych przez ortopedów. Służy do oceny uszkodzeń mięśnia nadgrzebieniowego poprzez oporowanie ruchu uniesionych ramion.
Tomografia komputerowa (TK) barku lub łokcia Badanie obrazowe, które najlepiej pokazuje strukturę kości. Jest kluczowe przy planowaniu skomplikowanych operacji odtwórczych lub przy leczeniu wieloodłamowych złamań.
Torebka stawowa Łącznotkankowa osłonka („worek”) otaczająca staw. W przypadku barku torebka stawowa jest dość luźna, co pozwala na duży zakres ruchu, ale czyni staw podatnym na niestabilność.
U
Unieruchomienie (Orteza/Temblak) Stosowane po urazach lub operacjach w celu ochrony naprawionych struktur. Długotrwałe unieruchomienie bez kontroli może jednak prowadzić do sztywności barku lub łokcia – zwykle stosuje się unieruchomienie, które pozwala na ograniczony zakres ćwiczeń.
USG narządu ruchu Szybkie i bezpieczne badanie diagnostyczne, pozwalające lekarzowi ocenić stan ścięgien i więzadeł barku i łokcia „na żywo” podczas ruchu pacjenta.
W
Więzadło kruczo-barkowe Mocne pasmo tkanki łącznej, które wraz z wyrostkami łopatki – wyrostkiem kruczym i barkowym – tworzy sklepienie barku.
Wyrostek barkowy Najwyższy punkt łopatki, tworzący „dach” nad stawem ramiennym. Łączy się z obojczykiem, tworząc staw barkowo-obojczykowy.
Wyrostek kruczy Kostny występ łopatki z przodu barku, będący miejscem przyczepu ważnych mięśni i więzadeł.
Wysięk w stawie Nadmierna ilość płynu maziowego wewnątrz torebki stawowej, będąca reakcją obronną organizmu na liczne przyczyny, np.: uraz, infekcja lub zaostrzenie zmian zwyrodnieniowych.
Z
Zamrożony bark (Zarastające zapalenie torebki) Choroba charakteryzująca się postępującym bólem i drastycznym ograniczeniem ruchomości barku we wszystkich kierunkach, spowodowana obkurczeniem torebki stawowej.
Zapalenie stawu barkowo-obojczykowego (AC) Zmiany zwyrodnieniowe lub pourazowe na styku obojczyka i łopatki. Ból zwykle lokalizuje się na samej górze barku.
Zespół bolesnego barku (PHS) Ogólne określenie na szereg patologii w obrębie stawu ramiennego, objawiających się bólem i ograniczeniem funkcji kończyny górnej. Określenie raczej historyczne (periartitis humero-scapularis), które można określić jako „ogólny ból barku”, co wymaga prawidłowej diagnostyki i sprecyzowania źródła problemu.
Zespół otworu górnego klatki piersiowej (TOS) Ucisk na naczynia krwionośne lub nerwy w okolicy przejścia z szyi do pachy. Często daje objawy (ból, drętwienie), które pacjenci mylnie przypisują wyłącznie problemom ze stawem ramiennym. Rzadki i kontrowersyjny problem bólu w okolicy barku i klatki piersiowej, którego diagnostyka i leczenie wymaga bardzo dokładnych, często wielospecjalistycznych konsultacji.
Zwichnięcie stawu ramiennego Uraz polegający na całkowitym wypadnięciu głowy kości ramiennej z panewki łopatki. Wymaga pilnej pomocy medycznej i nastawienia stawu.
